Có bao giờ bạn tò mò chất liệu sáng tạo của các nhà điêu khắc, họa sĩ ngày xưa là gì không? Từ những bông hoa chanh thanh tao, bông mẫu đơn kiêu sa đến bông cúc mềm mại, tất cả những loài hoa thân thuộc đó đều là nguồn cảm hứng bất tận trong sáng tạo mỹ thuật và điêu khắc thời Lý - Trần.
Những họa tiết, hình tượng được chạm khắc tinh tế trên tháp, bia đá hay gốm sứ, mỗi đường nét đều mang theo hơi thở của một thời kỳ vàng son trong lịch sử nghệ thuật Việt Nam.
Nếu bạn là một người yêu cái đẹp và muốn tìm về những nét văn hóa cổ truyền, hãy cùng Kinh Đô Kỳ Họa khám phá xem những loài hoa này được xuất hiện trên các hiện vật cổ tại Hoàng thành Thăng Long như thế nào nhé!
Trong quan niệm “Nhất thiết thị chân”, nghĩa là cái gì cũng là thật, cũng có Phật tính, kể cả cỏ cây hoa lá. Trong thơ Thiền thời Lý, hoa cúc đã được sử dụng như một biểu trưng tiêu biểu cho việc “cái gì cũng có Phật tính”. Dưới thời Lý - Trần, hoa cúc vừa là một biểu trưng Phật pháp, vừa là đối tượng ngâm vịnh của nhiều nhà thơ Thiền thông, như thiền sư Huyền Quang (thế kỷ XIV) từng làm 6 bài thơ vịnh hoa cúc, trong đó có câu: “So sánh trăm hoa, cúc đứng đầu…”
Không chỉ là nguồn cảm hứng cho thơ Thiền, dưới thời Lý - Trần, hoa cúc cũng được chạm nhiều và phổ biến như sen, thậm chí ở nhiều di vật, di tích như chùa Phật Tích, tháp Chương Sơn, tổng số mật độ hoa cúc được sử dụng còn nhiều gấp bội phần hoa sen.
Cúc trong điêu khắc gồm có hoa và lá. Lá lại gồm có 2 loại, phổ biến là loại lá nhỏ tựa như một cánh hoa cúc, thường dùng điểm dọc thân cúc dây uốn lượn hình sin. Loại lá to có đủ gân, sống lá, mép lá hình răng cưa gần giống lá dương xỉ. Loại lá to này ít và chỉ dùng ở bức chạm bông hoa cúc trên bệ thờ chùa Long Hoa, tháp Phổ Minh.
Tuy nhiên, hoa cúc trang trí trên đầu ngói tròn thời Lý khá hiếm, hiện chỉ thấy 2 tiêu bản ở tháp Long Đọi và tháp Chương Sơn. Tại Hoàng thành Thăng Long, họa tiết hoa cúc này xuất hiện dàn trải trên những mảnh gốm, bát gốm hoa lam thời Trần, những đồ gốm men ngọc thời Lý,...
Mẫu đơn là loại hoa bản địa Đông Á, với nhiều chủng loại và màu sắc đa dạng, rực rỡ. Đây là loài hoa quen thuộc, được sử dụng nhiều trong mỹ thuật Á Đông từ xa xưa. Loài hoa này tại Trung Quốc được coi là biểu tượng của sự vương giả, phú quý, được gọi là "hoa vương" - vua của các loài hoa. Đây là loại hoa được sử dụng xuyên suốt trong nghệ thuật trang trí thời Lý - Trần.
Hoa mẫu đơn trang trí trên đầu ngói ống thời Lý thường được thể hiện một bông hoa cánh đơm nhiều lớp, lớp trong uốn cong vào, lớp ngoài tỏa đều ra hai bên. Cánh hoa mẫu đơn thường tỉa múi mềm khá gần giống cánh hoa cúc. Hoa mẫu đơn phổ biến theo chiều nhìn nghiêng bổ dọc, bông hoa choán gần hết mặt ngói, phía ngoài là các đường chấm tròn giữa các đường gờ nổi.
Cũng giống như hoa sen, loại hoa mẫu đơn trang trí trên ngói diềm mái cũng chỉ thấy ở Thăng Long mà không có ở nơi khác, ngoài ra còn có những viên gạch trang trí, bát men ngọc có họa tiết hoa mẫu đơn được trưng bày tại Hoàng thành Thăng Long.
Hoa chanh là loại hoa mộc mạc, đơn giản, gắn liền với đời sống nông thôn Việt Nam. Hoa chanh 5 cánh, có màu trắng ngà vàng, một số loại còn có gân màu tím nhạt.
Trên nhiều viên gạch lát nền thời Lý, Trần có chạm nổi một cách “hoa chanh” lớn, dài, hai đầu thuôn nhọn, cân xứng. Cứ ghép 4 viên lại sẽ tạo thành một bông “hoa chanh” có 4 cánh. Cũng có người gọi đó là hình “hoa thị”. Ở thời Lý Trần phổ biến dạng hoa chanh ghép “liên hoàn” theo thể thức: xếp liên tiếp một dãy gạch hoa chanh, điểm giao nhau những viên gạch đó sẽ xuất hiện hoa văn hình “đồng tiền” theo mọi chiều nhìn.
Theo cổ tịch, đường lát gạch hoa chanh được xây dựng từ thời nhà Trần. Đó là con đường dẫn từ Đoan Môn vào tới điện Thiên An, nằm trên trục “thần đạo” chạy theo hướng Bắc – Nam. Vì là con đường chính, chạy qua cổng chính của Hoàng thành nên đường lát gạch hoa chanh được xây dựng rất cầu kỳ, có tính thẩm mỹ rất cao. Bằng những gì còn sót lại của con đường này, có thể tưởng tượng đường lát gạch hoa chanh đẹp như một tấm thảm đá được trải cầu kỳ để nâng đỡ gót rồng.
Hai bên đường biên của con đường này được sử dụng gạch vuông cỡ 36cm x 36cm x 6,5cm cắm thành những ô vuông gần bằng nhau, mỗi ô vuông được cắm 2 đường chéo góc như hình cánh hoa chanh. Những ô vuông hình hoa chanh nối tiếp nhau thành những đường viền hoa chạy dài.
Bên cạnh đó, họa tiết hoa chanh còn được sử dụng để trang trí trên các di vật gốm hoa nâu thời Trần như liễn hoa nâu, vò hoa nâu. Hiện nay, các di vật, di tích có họa tiết hoa chanh tại Hoàng thành Thăng Long chỉ còn một vài đồ vật gốm hoa nâu và các mảnh gạch lát. Còn con đường hoa chanh từ Đoan Môn đi vào điện Kính Thiên, do dấu ấn thời gian, bị phá hủy và mất mát nên không còn nguyên vẹn và nằm ở độ sâu 1.9m trong khu di tích.
Để biết thêm nhiều hơn về các họa tiết cổ và nguồn cảm hứng sáng tạo những họa tiết đó, hãy theo dõi những bài viết tiếp theo của Kinh Đô Kỳ Họa nhé!
