Trong tiềm thức của người Việt Nam, hoa sen có thể được coi là một loài hoa thể hiện cho sự cao quý, thanh lịch, ý chí vươn lên và luôn quyết tâm giữ vững những phẩm chất cao đẹp của mình. Chính vì vậy nên hoa sen trở thành một hình tượng phổ biến và quen thuộc trong nền nghệ thuật trang trí Việt Nam.
Sau cuộc khai quật quy mô lớn năm 2002, các nhà khảo cổ học phát hiện được hàng triệu hiện vật, cổ vật có giá trị tham khảo rất lớn. Theo các nhà khoa học, hoa sen xuất hiện trong mỹ thuật từ thời Đinh - Tiền Lê. Đến mỹ thuật thời Lý, đây là thời kỳ Phật giáo phát triển mạnh, được coi như quốc giáo, nhờ thế mà sen được sử dụng rất nhiều trong việc trang trí các công trình và đồ dùng thời đó.
Hãy cùng Kinh Đô Kỳ Hoạ khám phá Hoàng thành Thăng Long để xem những cổ vật, hiện vật thời Lý - Trần nào có xuất hiện hình ảnh hoa sen nhé!
Nguồn tài liệu tham khảo:
1. Website “Hoàng thành Thăng Long”.
2. Website: “Bảo tàng Lịch sử Quốc gia”
3. Sách “Hoàng thành Thăng Long”, PGS. TS. Tống Trung Tín chủ biên, NXB Văn hoá - Thông tin Hà Nội.
4. Sách “Kinh đô Thăng Long - Những khám phá khảo cổ học”, PGS. TS. Tống Trung Tín chủ biên,
NXB Hà Nội.
Hoa sen là loài hoa được nhiều nước trên thế giới tôn thờ từ rất sớm. Trong giới Phật giáo, Phật được ví như hoa sen, ở giữa thế giới trần tục mà vẫn giữ tròn đạo tính. Hễ nơi nào có cây sen mọc thì làm cho nước đục nơi đó lắng lại thành trong. Nó cũng giống như người tu hành, không những giữ tròn đạo tính mà còn cảm hóa được chúng sinh.
Mùa thu năm 1010, sau khi lên ngôi, vua Lý Thái Tổ đã đưa ra một quyết định vô cùng quan trọng là dời đô từ kinh đô Hoa Lư về thành Đại La và đổi tên là thành Thăng Long. Đây là thời kỳ mà Phật giáo phát triển mạnh, được coi là quốc giáo, nên hình tượng hoa sen được ứng dụng rất nhiều.
Trong nghệ thuật trang trí, hoa văn hoa sen cũng được ứng dụng nhiều trong các đồ án. Từ những tảng đá kê chân cột cho đến diềm cửa tháp, diềm bệ tượng và các đồ gốm sứ… Tất cả các đồ án trang trí cũng như nghệ thuật tạo hình này trong di sản nghệ thuật Phật giáo thời Lý Trần đều được tìm thấy trên rất nhiều di vật tìm thấy tại khu di chỉ khảo cổ học Hoàng thành Thăng Long.
Hoa sen trên ngói thể hiện theo 3 chiều nhìn khác nhau: chiều nhìn thẳng, chính diện, chiều nhìn nghiêng thẳng và chiều nhìn nghiêng bổ dọc. Tuy nhiên, hoa sen thể hiện theo chiều nhìn thẳng, chính diện phổ biến hơn.
Hoa sen thời Lý có từ 6 đến 11 cánh hoa theo nhiều kiểu khác nhau: cánh nổi đặc, cánh đặc có đường chỉ bao quanh, cánh sen được khắc vát chéo, cạnh sắc và cánh sen là các đường chỉ nổi.
Hoa sen chủ yếu được trang trí ở đầu ngói ống, loại đầu ngói ống trang trí hoa sen rất phổ biến trong các di tích chùa, tháp, Hoàng thành thời Lý - Trần. Các loại đầu ngói ống trang trí hoa sen thì vô cùng phong phú về kiểu loại và hình thức thể hiện, trong khi đó các nơi khác, hoa sen đơn điệu hơn. Tại Hoàng thành Thăng Long, dễ bắt gặp đầu ngói ống trang trí hoa sen, trên có gắn tượng uyên ương, lá đề chạm rồng, lá đề chạm phượng.
Họa tiết hoa sen trên các cổ vật, di vật gốm thời Lý - Trần tại Hoàng thành Thăng Long chủ yếu xuất hiện trang các đồ vật gốm hoa nâu như liễn, chậu, vò.
Một di vật gốm độc đáo khác có trang trí hoa sen mà các nhà khảo cổ học khẳng định là chỉ duy nhất tìm thấy trong Hoàng thành Thăng Long đó là chậu men trắng thời Lý. Chiếc chậu có đường kính khoảng 45cm được gắn liền với một vành chân đế có trang trí hoa sen. Đối lập với khối chậu to và đặc phía trên, vành chân đế với băng hoa sen trang trí được trổ thủng tạo vẻ mềm mại, thanh thoát, khiến cả khối chậu và đế trở thành một tác phẩm nghệ thuật. Đồ án hoa sen này được cách điệu thành hoa dây. Việc trổ thủng dải hoa sen cách điệu này cho thấy tính sáng tạo và óc thẩm mỹ rất cao của các nghệ nhân thời Lý. Điều đặc biệt là với kích thước khá lớn như vậy, nhưng chiếc chậu vẫn còn nguyên vẹn khi các nhà khảo cổ lấy lên từ lòng đất sau hàng bao thế kỷ.
Đồ án trang trí hoa sen trên gốm men ngọc rất đặc trưng của thời Lý cũng được tìm thấy với số lượng lớn tại di chỉ Hoàng thành Thăng Long. Nhóm bát đĩa khắc chìm hoa sen mang phong cách Việt đặc trưng: Nghệ nhân khắc chìm hình hoa sen lên xương đất sau đó tráng men và đem nung. Đây là loại gốm có chất lượng cao, men phổ biến có màu xanh ngọc sắc đậm, xương gốm trắng, mịn. Hoa văn trên đồ gốm sứ Hoàng thành Thăng Long vô cùng phong phú đa dạng. Trong đó hoa văn hoa sen được thực hiện nổi bật như biểu tượng của sự thanh cao. Theo dòng chảy lịch sử, hoa văn của mỗi thời kỳ cùng với kỹ thuật tạo tác gốm riêng đã làm nên vẻ đẹp độc đáo của gốm sứ Việt Nam.
Tại Hoàng thành Thăng Long được trưng bày khá nhiều hiện vật được trang trí bằng hoạ tiết hoa sen, sen dây. Nếu có dịp, các bạn hãy thử đến đây tham quan một lần để ngắm nhìn và biết thêm về sự xuất hiện của loài hoa này trên các chặng đường lịch sử nhé!
